Υπάρχουν άνθρωποι που, παρά την ευφυΐα, τη μόρφωση, την επαγγελματική επιτυχία και την ικανότητά τους να αντιμετωπίζουν σύνθετες καταστάσεις, διαπιστώνουν ότι στην προσωπική τους ζωή ορισμένα πράγματα επαναλαμβάνονται με έναν σχεδόν ανεξήγητο τρόπο.
Μπορεί να επιλέγουν συντρόφους που τελικά τους απογοητεύουν, να αισθάνονται διαρκώς ότι δεν αναγνωρίζεται η αξία τους, να καταλήγουν σε σχέσεις όπου υποτιμώνται ή εγκαταλείπονται, να βιώνουν έντονη ενοχή κάθε φορά που διεκδικούν κάτι για τον εαυτό τους. Άλλοι, ενώ επιθυμούν βαθιά την εγγύτητα, απομακρύνονται μόλις μια σχέση αρχίσει να γίνεται ουσιαστική. Και άλλοι, παρά τις σημαντικές επιτυχίες τους, εξακολουθούν να ζουν με την αίσθηση ότι κάποια στιγμή θα αποκαλυφθεί η ανεπάρκειά τους.
Το παράδοξο είναι ότι συχνά οι άνθρωποι αυτοί γνωρίζουν πολύ καλά τι τους συμβαίνει. Έχουν σκεφτεί επανειλημμένα τα προβλήματά τους, έχουν συζητήσει με φίλους, έχουν διαβάσει βιβλία, έχουν προσπαθήσει να αλλάξουν συμπεριφορά. Μπορούν μάλιστα να περιγράψουν με αξιοσημείωτη ακρίβεια τα λάθη τους. Παρ' όλα αυτά, όταν βρεθούν ξανά σε μια παρόμοια συναισθηματική κατάσταση, αντιδρούν σχεδόν με τον ίδιο τρόπο. Είναι σαν να γνωρίζουν κάτι με τη σκέψη τους, αλλά ένα άλλο μέρος του εαυτού τους να εξακολουθεί να υπακούει σε διαφορετικούς κανόνες.
Αυτό το φαινόμενο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αντικείμενα της ψυχαναλυτικής θεωρίας και θεραπείας. Ονομάζεται καταναγκαστική επανάληψη και αφορά την τάση του ανθρώπου να αναπαράγει, συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνεται, συναισθηματικές εμπειρίες, συγκρούσεις και τρόπους σχέσης που έχουν τις ρίζες τους στην πρώιμη ζωή του.
Όταν το παρελθόν επανέρχεται χωρίς να το αναγνωρίζουμε
Ο Sigmund Freud παρατήρησε από νωρίς ότι οι ασθενείς του δεν περιορίζονταν στο να θυμούνται τις εμπειρίες που τους είχαν πληγώσει. Συχνά τις επαναλάμβαναν μέσα στην ίδια τη θεραπευτική σχέση. Στο έργο του Ανάμνηση, επανάληψη και επεξεργασία (1914), περιέγραψε πώς ο ασθενής μπορεί να εκφράζει μέσα από τη συμπεριφορά του κάτι που δεν είναι ακόμη σε θέση να ανακαλέσει ως ανάμνηση. Αντί να θυμάται, επαναλαμβάνει.
Ένας άνθρωπος, για παράδειγμα, που μεγάλωσε με έναν ιδιαίτερα επικριτικό γονέα μπορεί να αναμένει διαρκώς ότι οι άλλοι θα τον κρίνουν. Μπορεί να αντιμετωπίζει μια απλή παρατήρηση ως προσωπική επίθεση, να προσπαθεί υπερβολικά να αποδείξει την αξία του ή να επιλέγει σχέσεις στις οποίες αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να κερδίζει την αποδοχή. Δεν είναι απαραίτητο να θυμάται συγκεκριμένα περιστατικά της παιδικής του ηλικίας. Εκείνο που εξακολουθεί να υπάρχει μέσα του είναι η συναισθηματική εμπειρία ενός εαυτού που βρίσκεται διαρκώς υπό αξιολόγηση.
Η επανάληψη δεν αφορά μόνο όσα μας έκαναν οι άλλοι. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να απαντούμε σε αυτά. Το παιδί που δεν μπορούσε να εκφράσει τον θυμό του χωρίς να φοβάται ότι θα χάσει την αγάπη του γονέα μπορεί, ως ενήλικος, να δυσκολεύεται να διαφωνήσει, να θέσει όρια ή να διεκδικήσει. Εκείνο που κάποτε αποτέλεσε αναγκαίο τρόπο διατήρησης μιας σημαντικής σχέσης μπορεί αργότερα να μετατραπεί σε μια επίμονη πηγή δυστυχίας.
Με την έννοια αυτή, η καταναγκαστική επανάληψη δεν είναι απλώς η συνήθεια να κάνουμε τα ίδια λάθη. Είναι η επανεμφάνιση μιας ολόκληρης εσωτερικής συναισθηματικής πραγματικότητας, μέσα στην οποία ο άνθρωπος αισθάνεται, ερμηνεύει και αντιδρά σύμφωνα με τρόπους που διαμορφώθηκαν πολύ πριν αποκτήσει τη δυνατότητα να τους κατανοήσει.
Γιατί επαναλαμβάνουμε ακόμη και εκείνο που μας προκαλεί πόνο;
Το ερώτημα αυτό απασχόλησε ιδιαίτερα τον Freud. Στο Πέραν της αρχής της ηδονής (1920), προσπάθησε να κατανοήσει γιατί ο ψυχισμός επανέρχεται σε δυσάρεστες, ακόμη και τραυματικές εμπειρίες, αντί να επιδιώκει αποκλειστικά την ευχαρίστηση και την αποφυγή του πόνου. Η παρατήρηση αυτή τον οδήγησε να επανεξετάσει ορισμένες από τις προηγούμενες θεωρητικές του θέσεις και να αποδώσει στην επανάληψη μια βαθύτερη θέση στην ψυχική λειτουργία.
Η μεταγενέστερη ψυχαναλυτική σκέψη ανέπτυξε διαφορετικές προσεγγίσεις για το ίδιο πρόβλημα. Στη θεωρία των αντικειμενοτρόπων σχέσεων, ιδιαίτερα στο έργο της Melanie Klein και του Ronald Fairbairn, αποκτά κεντρική σημασία ο τρόπος με τον οποίο οι πρώιμες σχέσεις εσωτερικεύονται και συγκροτούν τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Το παιδί δεν διαμορφώνει μόνο αναμνήσεις από τους σημαντικούς άλλους. Διαμορφώνει εσωτερικές αναπαραστάσεις του εαυτού του σε σχέση με αυτούς, μαζί με τα συναισθήματα που συνοδεύουν αυτές τις σχέσεις.
Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να επιθυμεί συνειδητά μια τρυφερή και σταθερή σχέση, αλλά να αισθάνεται περισσότερο οικεία μέσα σε σχέσεις που χαρακτηρίζονται από αβεβαιότητα, απόσταση ή απόρριψη. Η οικειότητα αυτή δεν σημαίνει ότι απολαμβάνει τον πόνο. Σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος τρόπος σχέσης είναι βαθιά γνωστός στον ψυχισμό του. Μπορεί να τον αναγνωρίζει χωρίς να γνωρίζει από πού τον γνωρίζει.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η επανάληψη συνδέεται και με μια ασυνείδητη προσπάθεια να δοθεί διαφορετική κατάληξη σε μια παλιά εμπειρία. Ένας άνθρωπος που δεν κατάφερε ποτέ να κερδίσει την αναγνώριση ενός απόμακρου γονέα μπορεί να επιδιώκει επίμονα την αγάπη εξίσου απόμακρων συντρόφων. Κάθε νέα σχέση ενδέχεται να εμπεριέχει την ελπίδα ότι αυτή τη φορά θα καταφέρει εκείνο που δεν μπόρεσε να πετύχει ως παιδί. Ωστόσο, όσο η αρχική σύγκρουση παραμένει ασυνείδητη, υπάρχει η πιθανότητα να αναπαράγεται ξανά η ίδια απογοήτευση.
Δεν υπάρχει μία μοναδική εξήγηση για κάθε επανάληψη. Η ψυχαναλυτική εργασία επιχειρεί να κατανοήσει τι σημαίνει η συγκεκριμένη επανάληψη για τον συγκεκριμένο άνθρωπο, μέσα στη δική του προσωπική ιστορία.
Οι ασυνείδητες σχέσεις που μεταφέρουμε στο παρόν
Ο Otto Kernberg, μέσα από τη θεωρία των εσωτερικευμένων αντικειμενοτρόπων σχέσεων, περιέγραψε πώς οι συναισθηματικά φορτισμένες αναπαραστάσεις του εαυτού και των άλλων συμμετέχουν στην οργάνωση της προσωπικότητας. Οι αναπαραστάσεις αυτές δεν παραμένουν αδρανείς μέσα στον ψυχισμό. Ενεργοποιούνται στις πραγματικές σχέσεις, επηρεάζοντας όσα περιμένουμε από τους άλλους, όσα φοβόμαστε ότι θα μας κάνουν και τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε απέναντί τους.
Ας σκεφτούμε έναν άνθρωπο που αισθάνεται συχνά ότι οι άλλοι τον παραμελούν. Μπορεί να παρατηρεί με ιδιαίτερη ευαισθησία κάθε καθυστέρηση, κάθε αλλαγή στη συμπεριφορά ή κάθε ένδειξη μειωμένου ενδιαφέροντος. Όταν κάποιος δεν απαντήσει αμέσως σε ένα μήνυμα, η καθυστέρηση μπορεί να αποκτήσει για εκείνον μια δυσανάλογη συναισθηματική σημασία. Δεν βιώνει απλώς την αναμονή μιας απάντησης. Μπορεί να βιώνει ξανά την εγκατάλειψη, την αδιαφορία ή την αίσθηση ότι δεν είναι αρκετά σημαντικός για να τον θυμούνται.
Η ένταση του συναισθήματος δεν εξηγείται πάντοτε από το γεγονός που το προκάλεσε. Συχνά εξηγείται από το γεγονός ότι η παρούσα κατάσταση ενεργοποιεί μια πολύ παλαιότερη εσωτερική εμπειρία.
Εδώ βρίσκεται και μία από τις δυσκολίες της αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίζει ότι η αντίδρασή του είναι υπερβολική, αλλά να μην μπορεί να εμποδίσει τον εαυτό του να την αισθανθεί. Η συναισθηματική του πραγματικότητα δεν μεταβάλλεται αυτομάτως επειδή απέκτησε μια λογική εξήγηση.
Γιατί η κατανόηση δεν αρκεί για να αλλάξουμε
Πολλοί άνθρωποι φτάνουν στην ψυχοθεραπεία έχοντας ήδη διαμορφώσει μια αρκετά σαφή αντίληψη για τις δυσκολίες τους. Γνωρίζουν ότι φοβούνται την απόρριψη, ότι δυσκολεύονται να εμπιστευτούν, ότι αισθάνονται υπερβολική ενοχή ή ότι αναζητούν διαρκώς την επιβεβαίωση. Συχνά γνωρίζουν ακόμη και με ποιες παιδικές εμπειρίες συνδέονται αυτά τα συναισθήματα.
Ωστόσο, άλλο πράγμα είναι να γνωρίζουμε κάτι για τον εαυτό μας και άλλο να μπορούμε να το βιώσουμε διαφορετικά.
Η ψυχαναλυτική θεραπεία δεν περιορίζεται στη διατύπωση εξηγήσεων για το παρελθόν. Επιδιώκει να καταστήσει προσιτές στην ψυχική επεξεργασία τις ασυνείδητες συγκρούσεις που εξακολουθούν να εκδηλώνονται στο παρόν. Για να γίνει αυτό, δεν αρκεί πάντοτε μια ανάμνηση ή μια εύστοχη ερμηνεία. Χρειάζεται χρόνος, επανάληψη, παρατήρηση και επεξεργασία των συναισθημάτων καθώς αυτά εμφανίζονται μέσα στη θεραπευτική διαδικασία.
Ο Freud χρησιμοποίησε τον όρο Durcharbeiten, που αποδίδεται ως «επεξεργασία», για να περιγράψει αυτή την ιδιαίτερα σημαντική πλευρά της θεραπείας. Ο ασθενής μπορεί να έχει κατανοήσει μια σύγκρουση και παρ' όλα αυτά να εξακολουθεί να την επαναλαμβάνει. Η επεξεργασία αφορά ακριβώς τη σταδιακή εργασία πάνω σε αυτή την αντίσταση στην αλλαγή.
Η επανάληψη μέσα στη σχέση με τον θεραπευτή
Μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της ψυχανάλυσης ήταν ότι οι πρώιμες συναισθηματικές σχέσεις δεν εμφανίζονται μόνο στις αναμνήσεις ή στις αφηγήσεις του ασθενούς. Επανέρχονται και μέσα στη σχέση που αναπτύσσει με τον θεραπευτή. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται μεταβίβαση.
Ένας ασθενής μπορεί να αισθανθεί ότι ο θεραπευτής τον επικρίνει, ενώ εκείνος δεν έχει εκφράσει κάποια επικριτική θέση. Μπορεί να φοβάται ότι θα τον απογοητεύσει, να προσπαθεί να κερδίσει την ιδιαίτερη εκτίμησή του, να αισθάνεται εγκαταλελειμμένος όταν πλησιάζει μια προγραμματισμένη διακοπή ή να βιώνει έντονο θυμό όταν μια επιθυμία του δεν ικανοποιείται. Άλλοτε μπορεί να εξιδανικεύει τον θεραπευτή και άλλοτε να τον υποτιμά, ανάλογα με τις εσωτερικές συγκρούσεις που ενεργοποιούνται.
Τα συναισθήματα αυτά δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως παρεξηγήσεις που πρέπει να διορθωθούν. Αποτελούν σημαντικό υλικό για την κατανόηση του εσωτερικού κόσμου του ασθενούς. Μέσα από την τεχνική ουδετερότητα, τη σταθερότητα του θεραπευτικού πλαισίου και την προσεκτική διερεύνηση της μεταβίβασης, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις ώστε να αναγνωριστούν τρόποι σχέσης που μέχρι τότε εκδηλώνονταν χωρίς συνειδητή επίγνωση.
Η διαδικασία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή ο ασθενής δεν μιλά μόνο για όσα του συνέβησαν κάποτε. Βιώνει στο παρόν συναισθήματα που συνδέονται με την προσωπική του ιστορία. Έχει επομένως τη δυνατότητα, μαζί με τον θεραπευτή, να τα παρατηρήσει, να τα σκεφτεί και σταδιακά να κατανοήσει τη σημασία τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συναίσθημα προς τον θεραπευτή αποτελεί αναπαραγωγή του παρελθόντος. Η πραγματική συμπεριφορά του θεραπευτή έχει επίσης σημασία. Η ψυχαναλυτική διερεύνηση απαιτεί να εξετάζεται προσεκτικά η συμβολή τόσο της μεταβίβασης όσο και της πραγματικής θεραπευτικής σχέσης.
Οι άμυνες και η αντίσταση στην αλλαγή
Καθώς η θεραπεία προχωρά, εμφανίζεται συχνά ένα φαινόμενο που μπορεί να προκαλέσει απορία στον ίδιο τον ασθενή. Ενώ επιθυμεί να απαλλαγεί από τις δυσκολίες του, διαπιστώνει ότι ένα μέρος του εαυτού του αντιστέκεται στην αλλαγή.
Μπορεί να δυσκολεύεται να μιλήσει για ορισμένα θέματα, να ξεχνά σημαντικά γεγονότα, να αντιμετωπίζει με υπερβολική διανοητικοποίηση όσα τον συγκινούν ή να υποτιμά τη σημασία των συναισθημάτων που εμφανίζονται στη θεραπεία. Άλλοτε μπορεί να αμφισβητεί τη θεραπευτική διαδικασία ακριβώς τη στιγμή που αρχίζουν να αναδύονται ιδιαίτερα επώδυνες εμπειρίες.
Οι ψυχικές άμυνες δεν αποτελούν απλώς εμπόδια που πρέπει να απομακρυνθούν. Είναι τρόποι με τους οποίους ο ψυχισμός προσπάθησε να προστατευτεί από συναισθήματα που κάποτε ήταν υπερβολικά δύσκολο να αντέξει. Η απώθηση, η άρνηση, η προβολή, η εξιδανίκευση, η υποτίμηση και άλλοι αμυντικοί μηχανισμοί μπορεί να έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της ψυχικής ισορροπίας.
Για τον λόγο αυτό, η ψυχαναλυτική εργασία δεν επιδιώκει τη βίαιη κατάργηση των αμυνών. Προσπαθεί να κατανοήσει τι προστατεύουν, από ποιο συναίσθημα προφυλάσσουν τον άνθρωπο και ποια σύγκρουση θα ερχόταν στην επιφάνεια εάν αυτές δεν λειτουργούσαν.
Μια άμυνα μπορεί να έχει προστατεύσει κάποτε το παιδί από ένα αίσθημα αφόρητης εγκατάλειψης ή ταπείνωσης. Στην ενήλικη ζωή, όμως, ο ίδιος αμυντικός τρόπος μπορεί να εμποδίζει τη δημιουργία στενών σχέσεων, την έκφραση αναγκών ή την αποδοχή της εξάρτησης από έναν άλλον άνθρωπο.
Η κατανόηση αυτής της λειτουργίας αποτελεί σημαντικό μέρος της θεραπευτικής αλλαγής. Εκείνο που αρχικά εμφανίζεται ως εμπόδιο μπορεί να αποκαλύψει τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε ο ψυχισμός προκειμένου να αντέξει τις πρώιμες εμπειρίες του.
Πώς αρχίζει να αλλάζει η επανάληψη
Η αλλαγή στην ψυχαναλυτική θεραπεία δεν πραγματοποιείται συνήθως ως μια αιφνίδια αποκάλυψη που λύνει οριστικά ένα πρόβλημα. Συχνότερα αποτελεί το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης διαδικασίας κατά την οποία ο άνθρωπος αρχίζει να αναγνωρίζει όσα επαναλαμβάνει, να κατανοεί τη συναισθηματική τους προέλευση και να αποκτά μεγαλύτερη δυνατότητα να τα επεξεργάζεται.
Ένας άνθρωπος που μέχρι τότε βίωνε κάθε διαφωνία ως απόρριψη μπορεί σταδιακά να αρχίσει να διακρίνει τη διαφωνία από την εγκατάλειψη. Κάποιος που ένιωθε ότι η έκφραση του θυμού του θα κατέστρεφε μια σχέση μπορεί να ανακαλύψει ότι μπορεί να θυμώσει χωρίς να χάσει τον άλλον. Ένας άνθρωπος που αναζητούσε διαρκώς την αναγνώριση μπορεί να αρχίσει να κατανοεί γιατί η προσωπική του αξία εξαρτιόταν τόσο από την επιδοκιμασία των άλλων.
Οι αλλαγές αυτές δεν αφορούν μόνο τη συμπεριφορά. Αφορούν τη βαθύτερη συναισθηματική σημασία που αποκτούν οι σχέσεις, οι επιθυμίες και οι συγκρούσεις.
Καθώς οι παλαιότεροι αμυντικοί τρόποι γίνονται περισσότερο κατανοητοί και ο άνθρωπος αποκτά μεγαλύτερη δυνατότητα να αντέχει τα συναισθήματά του, μπορεί να δημιουργηθεί χώρος για διαφορετικές επιλογές. Η υποχώρηση των συμπτωμάτων, όταν επέρχεται, συνδέεται με μια ευρύτερη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σχετίζεται με τον εαυτό του και με τους άλλους.
Η διαδικασία αυτή δεν ακολουθεί μια ευθύγραμμη πορεία. Υπάρχουν περίοδοι σημαντικής κατανόησης, περίοδοι στασιμότητας και στιγμές κατά τις οποίες οι παλιές συγκρούσεις επανέρχονται με ιδιαίτερη ένταση. Η επιστροφή ενός γνώριμου συναισθήματος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η θεραπεία απέτυχε. Μπορεί να προσφέρει μια νέα δυνατότητα επεξεργασίας του, εφόσον διερευνηθεί μέσα στο θεραπευτικό πλαίσιο.
Η σημασία της μακρόχρονης θεραπευτικής σχέσης
Η ψυχική οργάνωση ενός ανθρώπου δεν διαμορφώνεται μέσα σε λίγες ημέρες. Οι πρώιμες σχέσεις, οι ασυνείδητες συγκρούσεις, οι άμυνες και οι επαναλαμβανόμενοι τρόποι συναισθηματικής αντίδρασης αποτελούν συχνά το αποτέλεσμα μιας μακράς αναπτυξιακής ιστορίας. Η ουσιαστική επεξεργασία τους μπορεί, επομένως, να απαιτεί αντίστοιχα σημαντικό χρόνο.
Η σταθερή συχνότητα των συνεδριών και η συνέχεια της θεραπευτικής σχέσης επιτρέπουν να παρατηρούνται οι επαναλήψεις καθώς εμφανίζονται σε διαφορετικές περιστάσεις. Ένα συναίσθημα που αρχικά εκδηλώνεται ως θυμός μπορεί αργότερα να αποκαλύψει έναν φόβο εγκατάλειψης. Μια έντονη ανάγκη ανεξαρτησίας μπορεί να συνδέεται με τον τρόμο της εξάρτησης. Μια επίμονη αίσθηση ανωτερότητας μπορεί να προστατεύει έναν βαθιά ευάλωτο εαυτό από την εμπειρία της υποτίμησης.
Αυτές οι συνδέσεις δεν μπορούν πάντοτε να γίνουν κατανοητές από την αρχή. Αναδύονται σταδιακά, καθώς ο ασθενής αποκτά τη δυνατότητα να προσεγγίζει πλευρές της ψυχικής του ζωής που προηγουμένως ήταν απρόσιτες ή υπερβολικά επώδυνες.
Η μακρόχρονη θεραπεία δεν αποτελεί αυτοσκοπό ούτε είναι απαραίτητη για κάθε άνθρωπο. Όταν όμως το θεραπευτικό αίτημα αφορά βαθιά εγκατεστημένα πρότυπα προσωπικότητας, χρόνιες εσωτερικές συγκρούσεις και επαναλαμβανόμενες δυσκολίες στις σχέσεις, η διάρκεια μπορεί να αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για την επεξεργασία τους.
Από την ασυνείδητη επανάληψη στη συνειδητή επιλογή
Ίσως ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα που καλείται να αναγνωρίσει ο άνθρωπος είναι ότι δεν καθορίζει πάντοτε τη ζωή του με τον τρόπο που πιστεύει. Πολλές από τις επιλογές του επηρεάζονται από επιθυμίες, φόβους, ενοχές και συγκρούσεις που δεν γνωρίζει επαρκώς. Μπορεί να θεωρεί ότι αποφασίζει ελεύθερα, ενώ στην πραγματικότητα επιστρέφει σε μια γνώριμη συναισθηματική κατάσταση, αναζητώντας χωρίς να το αντιλαμβάνεται μια διαφορετική κατάληξη.
Η ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία προσπαθεί να φωτίσει αυτή την άγνωστη πλευρά της ψυχικής ζωής. Όχι για να απαλλάξει τον άνθρωπο από το παρελθόν του, κάτι που δεν είναι δυνατόν, αλλά για να τον βοηθήσει να αποκτήσει διαφορετική σχέση μαζί του.
Το ζητούμενο δεν είναι να πάψουμε να αισθανόμαστε θυμό, ζήλια, φόβο, ενοχή ή απογοήτευση. Είναι να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τι σημαίνουν αυτά τα συναισθήματα για εμάς, πότε ανήκουν στο παρόν και πότε μεταφέρουν κάτι από μια παλαιότερη εμπειρία. Να μπορούμε να κατανοούμε γιατί ορισμένοι άνθρωποι μας προκαλούν τόσο έντονες αντιδράσεις, γιατί κάποιες σχέσεις μοιάζουν αναπόφευκτες και γιατί ορισμένες επιλογές επαναλαμβάνονται παρά τις επώδυνες συνέπειές τους.
Η θεραπευτική αλλαγή αρχίζει να αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν εκείνο που μέχρι χθες εκδηλωνόταν αναγκαστικά μπορεί πλέον να αναγνωριστεί, να αποτελέσει αντικείμενο σκέψης και, σταδιακά, να μην καθορίζει με τον ίδιο τρόπο τη ζωή μας.
Γιατί το σημαντικότερο δεν είναι πάντοτε να μάθουμε κάτι καινούργιο για τον κόσμο γύρω μας. Μερικές φορές είναι να ανακαλύψουμε εκείνο που υπήρχε μέσα μας από πολύ παλιά, αλλά εξακολουθούσε να παραμένει άγνωστο.