Ο άγνωστος εαυτός μας
Γιατί ένας άνθρωπος που επιθυμεί βαθιά την αγάπη απομακρύνεται όταν κάποιος τον πλησιάζει; Γιατί μια γυναίκα που υποφέρει από την αδιαφορία των συντρόφων της επιλέγει επανειλημμένα ανθρώπους συναισθηματικά μη διαθέσιμους; Γιατί κάποιος που έχει όλες τις προϋποθέσεις να επιτύχει αναβάλλει συστηματικά τις σημαντικότερες αποφάσεις του; Και γιατί ορισμένες φορές αντιδρούμε με δυσανάλογο θυμό, θλίψη ή φόβο απέναντι σε περιστατικά που, αντικειμενικά, μοιάζουν ασήμαντα;
Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τις συνειδητές προθέσεις μας. Συχνά υπάρχει απόσταση ανάμεσα σε αυτό που επιθυμούμε, σε αυτό που πιστεύουμε ότι επιθυμούμε και σε αυτό που τελικά κάνουμε. Μπορεί να γνωρίζουμε ότι μια σχέση μάς πληγώνει και παρ' όλα αυτά να παραμένουμε σε αυτήν, να κατανοούμε ότι μια αντίδρασή μας είναι υπερβολική χωρίς να μπορούμε να την περιορίσουμε ή να αναγνωρίζουμε ένα επαναλαμβανόμενο λάθος χωρίς να καταφέρνουμε να το αποφύγουμε.
Η ψυχανάλυση επιχειρεί να κατανοήσει αυτές τις αντιφάσεις μέσα από την έννοια του ασυνειδήτου. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές του Sigmund Freud στην κατανόηση της ανθρώπινης ψυχικής ζωής: την υπόθεση ότι ένα σημαντικό μέρος των ψυχικών μας διεργασιών παραμένει έξω από τη συνειδητή επίγνωση, χωρίς γι' αυτό να παύει να επηρεάζει όσα αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε και πράττουμε.
Τι είναι πραγματικά το ασυνείδητο;
Στην καθημερινή γλώσσα, όταν λέμε ότι κάτι έγινε ασυνείδητα, συνήθως εννοούμε ότι πραγματοποιήθηκε χωρίς να το αντιληφθούμε. Στην ψυχαναλυτική θεωρία, ωστόσο, το ασυνείδητο έχει μια βαθύτερη και περισσότερο σύνθετη σημασία. Δεν αποτελεί απλώς μια αποθήκη ξεχασμένων αναμνήσεων, αλλά ένα δυναμικό πεδίο ψυχικών επιθυμιών, συγκρούσεων και αναπαραστάσεων που δεν είναι άμεσα προσβάσιμες στη συνείδηση.
Ο Freud διαχώρισε αρχικά την ψυχική λειτουργία σε συνειδητό, προσυνειδητό και ασυνείδητο. Το συνειδητό περιλαμβάνει όσα αντιλαμβανόμαστε τη δεδομένη στιγμή, ενώ το προσυνειδητό περιέχει πληροφορίες και αναμνήσεις που μπορούμε σχετικά εύκολα να ανακαλέσουμε. Το δυναμικό ασυνείδητο, αντίθετα, περιλαμβάνει ψυχικό υλικό του οποίου η ανάδυση στη συνείδηση συναντά εσωτερικές αντιστάσεις, επειδή συνδέεται με συγκρούσεις, άγχος ή επιθυμίες που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε.
Ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που αγαπά βαθιά τη μητέρα του, αλλά συγχρόνως αισθάνεται θυμό απέναντί της για τις στερήσεις ή τις απογοητεύσεις που βίωσε κοντά της. Εάν έχει μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον όπου ο θυμός απέναντι στους γονείς θεωρούνταν ανεπίτρεπτος, μπορεί να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει αυτό το συναίσθημα. Η αγάπη του παραμένει συνειδητή, ενώ η επιθετικότητα μπορεί να απομακρύνεται από την επίγνωσή του, επειδή η αναγνώρισή της προκαλεί ενοχή ή φόβο απώλειας της σχέσης.
Το γεγονός, όμως, ότι ένα συναίσθημα δεν αναγνωρίζεται δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται. Μπορεί να επηρεάζει τις σχέσεις, να συμμετέχει στη δημιουργία συμπτωμάτων ή να εκφράζεται με τρόπους που το ίδιο το άτομο δυσκολεύεται να εξηγήσει.
Η απώθηση και η δημιουργία της εσωτερικής σύγκρουσης
Η απώθηση κατέχει κεντρική θέση στην κλασική ψυχαναλυτική θεωρία. Πρόκειται για μια ασυνείδητη αμυντική διεργασία μέσω της οποίας ορισμένες επιθυμίες, σκέψεις ή αναπαραστάσεις παραμένουν έξω από τη συνείδηση, επειδή η αναγνώρισή τους θα προκαλούσε δυσάρεστα συναισθήματα ή εσωτερική σύγκρουση.
Ένα παιδί που μεγαλώνει με έναν ιδιαίτερα αυστηρό πατέρα μπορεί να μάθει ότι η διαφωνία συνοδεύεται από απόρριψη, τιμωρία ή συναισθηματική απομάκρυνση. Σταδιακά, η έκφραση της επιθετικότητας μπορεί να συνδεθεί με την απειλή απώλειας της αγάπης. Ως ενήλικος, το ίδιο πρόσωπο ενδέχεται να δυσκολεύεται να θέσει όρια, να αποφεύγει κάθε αντιπαράθεση και να υποχωρεί ακόμη και όταν αισθάνεται ότι αδικείται.
Εδώ αναδεικνύεται μια βασική αρχή της ψυχαναλυτικής σκέψης: οι ψυχικές άμυνες δεν είναι κατ' ανάγκην δυσλειτουργικές από την αρχή. Συχνά διαμορφώνονται ως προσπάθειες αντιμετώπισης εμπειριών που υπερβαίνουν τις συναισθηματικές δυνατότητες του παιδιού. Το πρόβλημα μπορεί να εμφανιστεί αργότερα, όταν οι ίδιες άμυνες εξακολουθούν να λειτουργούν σε συνθήκες όπου δεν είναι πλέον αναγκαίες.
Γιατί επαναλαμβάνουμε όσα μας πληγώνουν;
Μία από τις σημαντικότερες παρατηρήσεις της ψυχαναλυτικής κλινικής είναι ότι οι άνθρωποι συχνά επαναλαμβάνουν τρόπους σχέσης που τους προκαλούν δυσφορία, ακόμη και όταν συνειδητά επιθυμούν να τους εγκαταλείψουν. Ο Freud περιέγραψε αυτή την τάση μέσα από την έννοια του καταναγκασμού της επανάληψης.
Μια γυναίκα μπορεί να έχει μεγαλώσει με έναν πατέρα συναισθηματικά απόμακρο, του οποίου την προσοχή προσπαθούσε συνεχώς να κερδίσει. Ως ενήλικη επιθυμεί μια σχέση αμοιβαιότητας, αλλά ερωτεύεται επανειλημμένα άνδρες που δεν ανταποκρίνονται στις συναισθηματικές της ανάγκες. Η αβεβαιότητα, η αναμονή και η προσπάθεια να κερδίσει την αγάπη τους αποτελούν οδυνηρές αλλά οικείες εμπειρίες. Αντίθετα, όταν συναντά έναν άνθρωπο που εκδηλώνει σταθερό ενδιαφέρον, μπορεί να αισθάνεται ανεξήγητη αμηχανία ή να χάνει το ενδιαφέρον της.
Η επανάληψη δεν αποτελεί αναγκαστικά προσπάθεια αναζήτησης του πόνου. Μπορεί να εκφράζει την προσκόλληση σε ένα οικείο σχεσιακό πρότυπο ή μια ασυνείδητη προσπάθεια να επιτευχθεί διαφορετική έκβαση σε μια παλαιότερη σύγκρουση.
Η μεταβίβαση: Όταν το παρελθόν ζωντανεύει στο παρόν
Μια από τις σημαντικότερες έννοιες της ψυχαναλυτικής θεραπείας είναι η μεταβίβαση. Με τον όρο αυτό περιγράφεται η ενεργοποίηση επιθυμιών, φόβων, προσδοκιών και τρόπων σχέσης που έχουν διαμορφωθεί σε σημαντικές προηγούμενες σχέσεις και εμφανίζονται εκ νέου στη σχέση με τον θεραπευτή.
Ένας ασθενής που μεγάλωσε με έναν ιδιαίτερα επικριτικό πατέρα μπορεί να αισθάνεται ότι ο θεραπευτής τον αξιολογεί συνεχώς, ακόμη και όταν δεν έχει εκφράσει καμία επικριτική παρατήρηση. Μπορεί να προσπαθεί να παρουσιάσει τον εαυτό του ως συνεργάσιμο, να αποφεύγει να εκφράσει θυμό ή να ανησυχεί μήπως απογοητεύσει τον θεραπευτή.
Οι αντιδράσεις αυτές δεν ερμηνεύονται αυτόματα ως αναπαραγωγή του παρελθόντος. Η πραγματική συμπεριφορά του θεραπευτή και οι συνθήκες της θεραπευτικής σχέσης έχουν πάντοτε σημασία. Όταν όμως αναδεικνύονται επαναλαμβανόμενα σχεσιακά πρότυπα, η θεραπεία προσφέρει μια ιδιαίτερη δυνατότητα: ο άνθρωπος μπορεί να παρατηρήσει και να κατανοήσει μια ψυχική διεργασία τη στιγμή που αυτή εκδηλώνεται μέσα σε μια πραγματική σχέση.
Τα κλινικά παραδείγματα είναι υποθετικά και χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για την κατανόηση των ψυχαναλυτικών εννοιών.
Βιβλιογραφία
Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams.
Freud, S. (1914). Remembering, Repeating and Working-Through.
Freud, S. (1915). Repression.
Freud, S. (1915). The Unconscious.
Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle.
Freud, S. (1923). The Ego and the Id.
Klein, M. (1946). Notes on Some Schizoid Mechanisms.
Laplanche, J., & Pontalis, J.-B. (1973). The Language of Psycho-Analysis.